Çeşitli ihtimallerle milletvekilliği seçiminde d’hont usülü

Telif notu !:
Aşağıda yer alan bilgilendirme yazısı ve özellikle verilen örnekler üzerindeki tüm hak yazıyı kaleme alan Kürşat Akça ve www.anayasahukuku.net internet sitesine aittir.
Atıfsız kullanımı yasaktır. Yazının tümü atıf yapılsa dahi başka site veya eserde iktibas edilemez. Aksi durum 5846 sayılı kanun kapsamında suç teşkil edecektir. (Ayrıca yazılar DMCA koruması altındadır).
Örnek atıf; Akça, Kürşat; “Çeşitli ihtimallerle milletvekilliği seçiminde d’hont usülü”, www.anayasahukuku.net, Erişim Tarihi: 24.03.2019.

Güncelleme notu: 30.03.2019 tarihinde güncellenmiştir.

1982 Anayasası’nda seçim sistemiyle ilgili düzenleme var mı?

1982 Anayasası’nda milletvekili seçimlerinin nasıl yapılacağına diğer bir ifadeyle hangi seçim sisteminin benimsendiğine dair bir düzenleme söz konusu değildir. Bu konuyla ilgili düzenleme yetkisi, kanunkoyucuya bırakılmıştır.

Milletvekili seçim sistemi hangi kanunda nasıl düzenlenmektedir?

Milletvekili seçimlerinin 2839 sayılı Milletvekili Seçim Kanunu mad. 2’de nispi temsil sistemine göre yapılacağı hüküm altına alınımştır. Nispi temsil sistemi partilerin aldıkları oy oranı kadar milletvekili çıkarabildikleri sistemdir. Dolayısıyla en çok oyu alan adayın/partinin milletvekilliğini/milletvekilliklerini kazandığı çoğunluk sisteminden farklıdır.

Nisbi Temsil sisteminde milletvekilliği nasıl hesaplanır?

Nispi temsil sisteminde milletvekilliği hesaplanırken öncelikle seçim çevresi için bir kota belirlenir. Bu kota,  kullanılan geçerli oyların toplamının o seçim çevresinde çıkacak milletvekili sayısı ile bölünmesiyle elde edilir. Daha sonra milletvekillerinin aldığı oylar bu kota ile bölünür ve partilerin çıkaracağı milletvekilliği tespit edilmiş olur.

Bir örnek ile anlatacak olursak;

100.000 geçerli oyun kullanıldığı bir seçim çevresinde 4 milletvekili çıkacak.

A partisi 70.000,

B partisi  20.000,

C partisi 10.000   oy almış olsun.

İlk önce seçim kotasını tespit edelim.   100.000/4= 25.000   (toplam oy / çıkarılacak milletvekili sayısı). Seçim kotası 25.000’dir.

Daha sonra partilerin aldığı oy bu kota ile bölünür ve milletvekili dağılımı belirlenir.

A partisi 70.000  /  25.000 = 2     (20.000 artık oy)

B partisi  20.000 / 25.000 = *       (20.000 artık oy)

C partisi 10.000  / 25.000 = *       (10.000 artık oy)

Ancak görüldüğü üzere partilerin aldıkları oylar ya kotanın tam katı olmamakta ya da kotanın altında kalmaktadır. Bu ise çıkması gereken 4 (dört) milletvekilliğinden sadece 2’sinin (ikisinin) çıkmasına neden olmaktadır. A partisinin 20.000 oyu ile B ve C partilerinin kota altında kalan ve değerlendirmeye alınmayan oyları artık oy olarak adlandırılır. Bu ise nispi temsil sisteminde, temsilde adalet anlayışının tam olarak bulunmamasına neden olur.

İşte nispi temsil sisteminde ortaya çıkan bu artık oy sorununu çözmek için çeşitli usüller geliştirilmiştir. Bunlardan biri de d’Hont usulüdür.

D’hont usulü nedir?

Victor D’Hondt.

D’hont usulü nispi temsil sisteminin artık oy bırakmayan bir uygulama yöntemidir. Bu sistemi bulan Belçika’lı avukat ve matematikçi Victor d’Hont’dur. Bu sistemde seçim kotası tespit edilmeden her partinin alacağı oy belirli bir dizi kuralına göre bölünerek sıralanmakta ve artık oy bırakmadan partilerin çıkaracağı milletvekillikleri hesaplanabilmektedir. 1961 Anayasası döneminde benimsenen bu usül 1982 Anayasası döneminde de seçim sistemi olarak benimsenmiştir.

D’hont usülünde milletvekillikleri nasıl hesaplanır?

D’hont usulünde milletvekillikleri 2839 sayılı kanun mad. 34/f.3’e göre şu şekilde tespit edilir:

Seçime katılmış siyasi partilerin, ittifaklarınve bağımsız adayların adları alt alta ve aldıkları geçerli oy sayıları da hizalarına yazılır. Siyasi partilerin ve ittifakların oy sayıları, önce bire, sonra ikiye, sonra üçe…. ila o çevrenin çıkaracağı milletvekili sayısına ulaşıncaya kadar bölünür. Elde edilen paylar ile bağımsız adayların aldıkları oylar ayrım yapılmaksızın en büyükten en küçüğe doğru sıralanır. Seçim çevresinden çıkacak milletvekili sayısı kadar bu payların sahibi olan siyasi partilere, ittifaklarave bağımsız adaylara rakamların büyüklük sırasına göre milletvekili tahsis olunur.”

D’hont usulünü bir örnek ile açıklayalım.

62.000 geçerli oyun kullanıldığı ve 4 (dört) milletvekilinin çıkacağı bir seçim çevresinde;

A partisi 30000,

B partisi 20000,

C partisi 12000  oy almış olsun.

Bu veriler yukarıda zikredilen bilgiler ışığında şu şekilde tabloya aktarılır:

Partiler

1’ böl

2’ye böl

3’e böl

4’e böl

A 30.000

30.000

15.000

10.000

7500

20.000

20.000

10.000

6666

5000

C. 12.000

12.000

6.000

4000

3000

Tabloya bakıldığında partiler sırasıyla o seçim çevresinde çıkacak milletvekili sayısı kadar bölünmeye tabi tutulmaktadır. Bu seçim çevresinden 4 (dört) milletvekili çıkacağından en yüksek 4 (dört) rakam ve bu rakamın denk geldiği partiler tespit edilerek çıkarılacak milletvekillikleri bulunur.

Buna göre kırmızı ile işaretlendiği üzere A partisi 2 (iki),  B partisi 1 (bir) ve C partisi 1 (bir) milletvekili çıkarır.

Bağımsız aday varsa hesaplama nasıl yapılır?

Bağımsız aday da tabloya dahil edilir. Ancak tek kişi olduğundan sadece bir rakamı ile bölünür. Eğer bağımsız adayın oyu en yüksek rakam dizisinin içerisinde yer alırsa milletvekili seçilir.

Yukarıda verilen örneği devam ettirelim. Bağımsız aday bu seçim çevresinde, 14.000 oy almış olsun,

Tablo üzerinden açıklayacak olursak;

Partiler

1’ böl

2’ye böl

3’e böl

4’e böl

A p. 30.000

30.000

15.000

10.000

7500

B p. 20.000

20.000

10.000

6666

5000

C. P 12.000

12.000

6.000

4000

3000

Bağıms.

14.000

   

Bağımsız adayın aldığı oy sayısı ilk 4 (dört) içerisinde olduğu için milletvekili seçilecektir. Buna göre A partisi 2 (iki), B partisi 1 (bir) milletvekilliği ve Bağımsız aday kazanacaktır.

Seçim barajının olması durumunda oy hesabı nasıl yapılır?

Seçim barajı ülke geneli veya bölgesel olabilir. Türkiye’de seçim barajı ülke genelidir ve %10’dur. Buna göre aldığı oylar %10 ülke geneli seçim barajını geçemeyen partiler hiç bir seçim çevresinden milletvekili çıkaramazlar.

Yukarıda verdiğimiz örneği devam ettirelim. A partisi ülke geneli seçim barajını geçememiş olsun. Bu durumda A partisi milletvekili hesabında saf dışı bırakılır. Tablo ile açıklayacak olursak;

A p. 30.000

30.000

15.000

10.000

7500

B p. 20.000

20.000

10.000

6666

5000

C. P 12.000

12.000

6.000

4000

3000

Bağıms.

14.000

   

Tabloda A partisi barajı geçemediğinden üzeri çizildi ve hesaba dahil edilmedi. Buna göre milletvekili dağılımı, B partisi 2 (iki), C  partisi 1 (bir), Bağımsız aday şeklinde olur.

İttifak oyları d’hont usulünde nasıl hesaplanır?

Seçimlere ittifak ile girme 2018 yılında 2839 sayılı kanunda yapılan değişiklikle mümkün olmuştur. İttifak, birden fazla partinin seçimlere tek parti gibi girmesidir. İttifak’ın alacağı oylar toplamı barajı geçerse ittifaktaki tüm partiler barajı geçmiş sayılır ve milletvekili çıkarma imkanını elde eder. İttifakla milletvekili hesabı yapılırken ittifakın aldığı oylar toplanır ve tek bir parti olarak kabul edilir. Daha sonra milletvekili dağılımı kendi için de ayrıca yapılır.

Yukarıda verdiğimiz örnekte B ve C partilerinin ittifak yaptığını varsayalım (B+C ittifakı). Bu ittifakla seçim tablosu ve milletvekili dağılımı şöyle olacaktır:

A p. 30.000

30.000

15.000

10.000

7500

B + C ittifakı  32000

32.000

16000

10666

8000

Bağıms.

14.000

   

Bu verilere göre A partisi 2 (iki), B+C ittifakı ise 2 (iki) milletvekili çıkarır.

İttifak partileri milletvekili dağılımını kendi içerisinde nasıl yapar?

İttifak partilerinin aldıkları milletvekillikleri kendi içerisinde yine d’Hont usülüyle paylaştırılır. İttifak’ı oluşturan partilerin kendi aldıkları oy, ittifak partisinin kazandığı milletvekili sayısı kadar bölünür. İttifakın kazandığı milletvekili sayısı kadar en yüksek rakamlar ve partiler belirlenmiş olur. Burada yapılacak d’Hont hesaplamasına genel d’Hont hesaplamasından ayırmak için “ittifak d’Hont’ü” diyebiliriz.

Buna göre yukarıda verdiğimiz örnekte B ve C ittifakı milletvekillikleri şöyle paylaştırılacaktır:

Partiler

1’e böl

2’ye böl

B p. 20.000

20.000

10.000

C. p 12.000

12000

6000

B+C ittifakı 2 milletvekilliği kazandığı için sadece 2 (iki) ye kadar bölündü ve en yüksek iki rakam alındı. Dolayısıyla B partisi 1 (bir), C partisi 1 (bir) milletvekilliği şeklinde iç dağılım yapılır.

Oy pusulasında mührün doğru yere vurulmamasına rağmen geçerli sayılan oylar partilere nasıl dağıtılır?

Yüksek Seçim Kurulu 24 Haziran 2018 tarihinde yapılan milletvekili seçimleri öncesinde aldığı 740 sayılı karar ve daha sonra değiştirilen 298 sayılı kanunla oy pusulasında doğru yere vurulmayan oylarla ilgili bir karar almıştır. YSK bu kararıyla oy pusulasında hangi partiye oy verdiği anlaşılmayan bazı durumlarda kullanılan oyu geçersiz saymamış ve bunu ittifak ortak oyu olarak kabul etmiştir.

YSK bu kararında doğru yere vurulmayan oyların hangi durumlarda ittifak oyu hangi durumlarda partilerin oyu olarak kaydedileceğini örneklerle belirlemiştir. 740 sayılı YSK kararında yer alan ihtimallerden biri olan aşağıdaki örnekte kullanılan oyun ittifak ortak oyu olarak kabul edileceği belirlenmiştir:

Bu ve kararda yer alan diğer ihtimaller gözönüne alındığında partilerinin ayrı ayrı alacakları oyların toplamına ilaveten bir de ittifak ortak oyu söz konusu olacaktır. Peki partilere verilmeyen ve ittifak ortak oyu olarak kabul edilen bu oylar daha sonra partilere nasıl dağıtılacak? Bu soru YSK’nın 136 sayılı genelgesinde cevaplanmıştır. Burada yer alan açıklamalar ışığnda somut bir örnekle konuyu açıklamaya çalışalım: 

 B partisi

20.000

C partisi

12.000

B + C ittifakı

32.000

İttifak ortak oyu

6.000

Bu örneğimize bakıldığında normalde bir önceki soruda cevapladığımız üzere B ve C ittifakı içerisinde “ittifak d’hont’ü” yapılıp oyların dağıtılması gerekiyordu. Ancak YSK’nın aldığı kararla geçersiz sayılmayan ve ittifak ortak oyu olarak kabul edilen oylar söz konusu olduğundan bu oyların da dağıtımının yapılması gerekmektedir. Dağıtım şu şekilde yapılacaktır:

İlk olarak ittifak üyesi partilerin aldıkları oylar, bu oyların toplamına bölünerek parti katsayısı bulunur.

B partisi için:   20.000 (aldığı oy)  /  32.000 ( toplam oy ) = 0.625 (katsayı)

C partisi için: 12.000 (aldığı oy)  / 32.000 ( toplam oy ) = 0.375 (katsayı)

Daha sonra bu katsayılar ittifak ortak oyu ile çarpılarak partilerin ittifak ortak oyundan alacağı oylar tespit edilir.

B partisi için 0.625 X 6.000 = 3.750 oy

C partisi için 0.375 X 6.000 = 2.250 oy

Böylece 6.000 ittifak ortak oyu dağıtılmış oldu. Buna göre;

B partisi toplamda  20.000 + 3750 = 23.750 oy

C partisi toplamda 12.000 +2.250 = 14.250 oy alır.

Daha sonra bu oylar üzerinden bir önceki soruda açıkladığımız üzere ittifak d’hont’ü yapılır.

(c) Kürşat AKÇA

Telif notu !:
Yukarıda yer alan bilgilendirme yazısı ve özellikle verilen örnekler üzerindeki tüm hak yazıyı kaleme alan Kürşat Akça ve www.anayasahukuku.net internet sitesine aittir.
Atıfsız kullanımı yasaktır. Yazının tümü atıf yapılsa dahi başka site veya eserde iktibas edilemez. Aksi durum 5846 sayılı kanun kapsamında suç teşkil edecektir. (Ayrıca yazılar DMCA koruması altındadır).
Örnek atıf; Akça, Kürşat; “Çeşitli ihtimallerle milletvekilliği seçiminde d’hont usülü”, www.anayasahukuku.net, Erişim Tarihi: 24.03.2019.

 

Ayrıca Bakınız

2017 Değişiklikleri Sonrası Anayasa Değişikliği Süreci

Anayasa değişikliği süreci hakkında genel bilgiler 1982 Anayasası’nın “Anayasanın değiştirilmesi, seçimlere ve halkoylamasına katılma” kenar …

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir