Yasama Bağışıklığı II: Yasama Dokunulmazlığı

Telif notu !:
Aşağıda yer alan bilgilendirme yazısı ve özellikle verilen örnekler üzerindeki tüm hak yazıyı kaleme alan Kürşat Akça ve www.anayasahukuku.net internet sitesine aittir.
Atıfsız kullanımı yasaktır. Yazının tümü atıf yapılsa dahi başka site veya eserde iktibas edilemez. Aksi durum 5846 sayılı kanun kapsamında suç teşkil eder. (Ayrıca yazılar DMCA koruması altındadır).
Örnek atıf; Akça, Kürşat; “Yasama Bağışıklığı II: Yasama Dokunulmazlığı”, www.anayasahukuku.net, Erişim Tarihi: 28.03.2019.

Yasama bağışıklığı ve türleri hakkında

Yasama bağışıklığı, milletvekillerinin oy, söz ve/veya eylemlerinden sorumlu olmamasını ve/veya bu eylemlerden doğacak yargılama sürecine karşı güvenceli olmasını ifade eder. 1982 Anayasası’nın 83. maddesinde yasam bağışıklığı; yasama sorumsuzluğu (mad. 83/f.1) ve yasama dokunulmazlığı (mad. 83/f.2) olmak üzere iki farklı şekilde düzenlenmiştir. Bunlardan yasama sorumsuzluğu milletvekilinin meclis çalışmaları kapsamında dile getirdiği oy ve düşüncelerden sorumlu olmamasını ifade eder. (Yasama sorumsuzluğu ile ilgli bkz.)  Bu yazımızda yasama bağışıklığının bir diğer hali olan milletvekillerinin yasama dokunulmazlığı konusu incelenecektir.

Yasama Bağışıklığı I: Yasama Sorumsuzluğu, konusu için tıklayınız.

Yasama dokunulmazlığı nedir?

Yasama dokunulmazlığı milletvekillerinin, milletvekilliği süresi içerisinde suç teşkil eden eylemlerinden dolayı haklarında cezai kovuşturma yapılamamasını ifade eder. Bu kapsamda bir milletvekili icra ettiği bir eylem veya işlemden dolayı tutulamaz, sorguya çekilemez, tutuklanamaz ve yargılanamaz (Anayasa mad. 83/f.2).

Yasama dokunulmazlığının amacı nedir?

Yasama dokunulmazlığının amacı tıpkı yasama sorumsuzluğunda olduğu gibi milletvekillerinin keyfi yargılamalara muhatap olmamasını sağlayıp milletvekilliği görevlerini özgür bir ortamda icra etmelerini temin etmektir.

Yasama dokunulmazlığının koruma sağlamadığı istisnai suç tipleri nelerdir?

Ağır cezalık suçüstü haline bir örnek: 2001 yılında TBMM genel kurulunda DYP milletvekili Şıhanoğlu’nun öldürülmesi. (Foto: kaynak bilinmiyor)

Anayasada mad. 83/f.2’de yasama dokunulmazlığının iki istisnası düzenlenmiştir. Bunlar; ağır cezayı gerektiren suç üstü hali ve soruşturmasına seçimden önce başlanmak kaydıyla anayasa mad. 14’teki durumlar. Bu iki halde milletvekili yasama dokunulmazlığından faydalanamaz. Bu durumlar için meclisin ayrıyeten bir karar almasına gerek yoktur. Sadece yetkili makamlar durumu TBMM’ye bildirmek zorundadır (mad. 83/f.2). Bu istisnalara şu şekilde örnekler verilebilir:

  • TBMM genel kurulunda yanında taşıdığı silahla başka bir milletvekilini öldüren milletvekilinin durumu. Burada kasten adam öldürme ağır cezalık suçtur. Genel kurulda işlendiğinden suç üstü hali de vardır. Dolayısıyla eylem ağır cezalık suç üstü hali kapsamında olduğundan bu milletvekili yasama dokunulmazlığından faydalanamaz.
  • Bir milletvekili seçimden önce devlete karşı savaşa tahrik suçu (TCK mad. 304) kapsamına girecek bir eylemde bulunmuş ve hakkında soruşturma başlatılmış olsun. Söz konusu bu eylem hiç şüphesiz Anayasa mad. 14 kapsamında (özellikle devletin bütünlüğüne karşı bir eylem olarak) değerlendirileceği için bu kişi milletvekili seçildikten sonra  yasama dokunulmazlığından faydalanamaz.

Yasama dokunulmazlığının istisnalarından biri olan Anayasa mad. 14’e aykırı eylemlere ilişkin kısım oldukça tartışmalıdır. Zira mad. 14’te herhangi bir suç tipi tespit edilmemiş olup, Türk Ceza Kanunu’nda yer alan suçların hangilerinin mad. 14 kapsamına gireceği de müphemdir. Bu husus ise hükmün uygulamada mahkemeler tarafından geniş yorumlanması riskini doğuracaktır. Dolayısıyla bir değişiklikle anayasa mad. 14’e atıf yapmak yerine TCK’da yer alan suç tiplerine atıf yapılabilir. Ancak yine de TCK’da yer alan “Devletin Egemenlik Alametlerine ve Organlarının Saygınlığına Karşı Suçlar (mad. 299-301)”, “Devletin güvenliğine karşı suçlar (mad. 302-308)”, “Anayasal Düzene ve Bu Düzenin İşleyişine Karşı Suçlar (mad. 319-316)” gibi  suç kataloglarının mad. 14 kapsamında olduğundan şüphe yoktur.

Yasama dokunulmazlığının istisnası olmayan bir suç tipi için süreç nasıl işler?

Eğer eylem yasama dokunulmazlığının istisnası kapsamına girecek bir eylem değilse bu durumda cezai takibat milletvekilliği sonrasına ertelenir. Burada yasama dokunulmazlığı bir muhakeme engelidir. Eğer yetkili makamlar (savcılık veya mahkemeler) milletvekilinin yargılanmasını istiyorlarsa bu noktada başvuracakları yegane yol hazırlayacakları fezlekeyle yasama dokunulmazlığının kaldırılmasını talep etmektir.

Yasama dokunulmazlıkları nasıl kaldırılır ve sonuçları nelerdir?

Yasama dokunulmazlığının kaldırılması için savcılık veya mahkemeler tarafından fezleke hazırlanır. Bu fezlekeler önce Adalet Bakanlığı’na sonra meclis Karma Komisyonu’na ve nihayetinde TBMM Genel Kurulu’na gelir. TBMM Genel Kurulu’nda ilgili milletvekilinin sadece suç konusu eyleme mahsus olmak üzere yasama dokunulmazlığının kaldırılması oylanır. Bunun için anayasada nitelikli bir çoğunluk öngörülmemiştir. Dolayısıyla toplantıya katılanların salt çoğunluğu kâfidir. Dokunulmazlığın kaldırılması kabul edilen milletvekili artık o suça mahsus olmak üzere cezai takibata maruz kalır; tutulabilir, sorgulanabilir, yargılanabilir ve/veya tutuklanabilir. Eğer dokunulmazlığın kaldırılması kabul edilmezse cezai takibat milletvekillği sonrasına ertelenir.

Yasama dokunulmazlığının kaldırılması kararının denetimi

Yasama dokunulmazlığının kaldırılması Anayasa Mahkemesi tarafından denetlenir. Bunun için dokunulmazlığın kaldırılma kararının verildiği andan itibaren 7 (yedi) gün içerisinde ilgili veya başka bir milletvekili Anayasa Mahkemesi’nde iptal davası açabilir (mad. 85/c.1). Anayasa Mahkemesi kararını 15 (on beş) gün içerisinde vermek zorundadır. 

Hakkında kesin hüküm verilen milletvekilinin bu hükmü nasıl ve ne zaman infaz edilir?

Seçimlerden sonra bir milletvekili hakkında daha önce yargılama evreleri tamamlanmış bir suçtan dolayı verilen hüküm (örneğin hapis cezası) kesinleşmiş olabilir. Bu durumda mahkeme milletvekilinin bu kesinleşen hükmünü TBMM genel kuruluna bildirir. Milletvekili yasama dokunulmazlığına sahip olduğundan bu kesinleşen hükmün infazı milletvekilliği sonrasına ertelenir. Zamanaşımı işlemez.
[Belirtmek gerekir ki kesinleşen hüküm, milletvekilliğine seçilmeye engel bir cezayı içeriyorsa bu hükmün TBMM genel kurula bildirilmesiyle o kişinin milletvekilliği düşer (Milletvekilliğin düşmesi hakkında bkz.). Milletvekilliğini kaybeden milletvekili yasama dokunulmazlığından faydalanamaz ve verilen hükmün infazı derhal gerçekleşir.]

Yasama dokunulmazlığı hukuk davalarına karşı da koruma sağlar mı?

Yasama dokunulmazlığı sadece cezai takibata karşı bir imtiyaz tanır. Zira Anayasa mad. 83’te milletvekilinin suç işlediği gerekçesiyle maruz kalacağı ve milletvekilliğinin icrasına fiilen engel olacak ceza muhakemesi evrelerine karşı bir güvence tanınmıştır. Dolayısıyla yasama dokunulmazlığı hukuk davaları için bir imtiyaz tanımaz.  Milletvekiline karşı işlediği eylem için hukuk davası (örn, maddi-manevi tazmninat davası) açılabilir.

Yasama sorumsuzluğu ve yasama dokunulmazlığı arasındaki farklar nelerdir?

  • Yasama sorumsuzluğu sadece oy ve düşünce kapsamında bir güvence tanırken, yasama dokunulmazlığı her türlü eylem için (oy ve düşünce de dahil) bir güvence sağlar. Bu yönüyle yasama dokunulmazlığı, yasama sorumsuzluğunu da kapsayan bir nitelik arz eder.
  • Yasama sorumsuzluğu sadece meclis çalışmaları kapsamında söylenen oy ve düşünceler için koruma sağlarken yasama dokunulmazlığı için bir mekan, zaman veya konu sınırlaması söz konusu değildir.
  • Yasama sorumsuzluğu TBMM’nin alacağı karar ile kaldırılamaz, ancak yasama dokunulmazlığı kaldırılabilir.
  • Yasama sorumsuzluğu hukuki ve cezai olarak tam koruma sağlarken, yasama dokunulmazlığı sadece cezai işlemlere karşı koruma sağlar.
  • Yasama sorumsuzluğunun koruma kalkanı sınırsızdır, milletvekilliği sürecinde söylenen oy ve ifadelere ilişkin olarak milletvekilliği sonrasında da sorumsuzluk devam eder. Yasama dokunulmazlığı ise geçicidir, milletvekilliği sona erince yasama dokunulmazlığı da sona erer.
  • Yasama sorumsuzluğunun istisnası söz konusu değildir. Ancak yasama dokunulmazlığının yukarıda zikredilen iki istisnası vardır. Bu istisnai durumlarda yasama dokunulmazlığı işlevini kaybeder.

(c) Kürşat AKÇA
www.anayasahukuku.net

Telif notu !:
Yukarıda yer alan bilgilendirme yazısı ve özellikle verilen örnekler üzerindeki tüm hak yazıyı kaleme alan Kürşat Akça ve www.anayasahukuku.net internet sitesine aittir.
Atıfsız kullanımı yasaktır. Yazının tümü atıf yapılsa dahi başka site veya eserde iktibas edilemez. Aksi durum 5846 sayılı kanun kapsamında suç teşkil eder. (Ayrıca yazılar DMCA koruması altındadır).
Örnek atıf; Akça, Kürşat; “Yasama Bağışıklığı II: Yasama Dokunulmazlığı”, www.anayasahukuku.net, Erişim Tarihi: 28.03.2019.

Ayrıca Bakınız

2017 Değişiklikleri Sonrası Anayasa Değişikliği Süreci

Anayasa değişikliği süreci hakkında genel bilgiler 1982 Anayasası’nın “Anayasanın değiştirilmesi, seçimlere ve halkoylamasına katılma” kenar …

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir